Aankomst

Ook voor het grootste deel van de Harianese gemeenschap in Nederland geldt dat ze is voortgekomen uit de groep mensen die in het eerste halfjaar van 1951 naar Nederland is overgebracht. Het ging daarbij om mannen die bij het voormalige Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) of de Koninklijke Marine hadden gediend, hun vrouwen en hun kinderen. In totaal kwamen ongeveer 12.500 personen naar Nederland. Onder hen bevonden zich ongeveer 110 Harianese gezinnen.Zij vormden de basis van een Molukse gemeenschap die nu naar schatting tussen de 45.000 en 50.000 personen telt, voor een deel nog in zo’n 60 Molukse wijken woont maar voor een belangrijk deel buiten deze wijken gehuisvest is.

Waarom?

Waarom kwamen de Molukkers eigenlijk naar Nederland? Om dat te begrijpen moeten we kijken naar de wijze waarop Indonesië uiteindelijk na 4 jaar van strijd en diplomatie op 29 december 1949 officieel onafhankelijk werd en de gebeurtenissen die daarop volgden.

De Republik Indonesia Serikat, de verenigde staten van Indonesië, bestond uit verschillende deelstaten. De Molukken maakten deel uit van de deelstaat Oost-Indonesië. Dat het nieuwe Indonesië geen behoefte had aan een Nederlands leger zal duidelijk zijn. Het KNIL zou dan ook worden ontbonden. De Nederlandse militairen van het KNIL gingen terug naar Nederland, maar de Molukse militairen kregen net als andere niet-Europese militairen de keus tussen overgang naar het nieuwe Indonesische leger of vertrek uit de militaire dienst.

Dat laatste was voor de Molukse beroepsmilitairen niet echt aantrekkelijk, maar over de eerste mogelijkheid wilden ze nog overleggen en nadenken. Hoe zat het met hun rang en hun pensioen? Konden ze in Oost-Indonesië, vlak bij de Molukken, worden gelegerd? Allemaal vragen waarover nog werd gesproken toen op 25 april 1950 op Ambon de Republik Maluku Selatan, de RMS, werd uitgeroepen door een groep politici die zich probeerde te verzetten tegen de ondergang van de deelstaat Oost-Indonesië. Als gevolg van de RMS wilde de meerderheid van de Molukse soldaten niet meer over naar het Indonesische leger, maar wilde men naar Ambon. Dat werd niet toegestaan door de Indonesische regering.

Na veel heen en weer getrek, werden alle Molukse militairen van het KNIL in 5 kampen in Java geconcentreerd: Semarang, Surabaja, Bandung/Tjimahi, Malang en Djakarta. Nadat de Nederlandse staat door een rechter in Den Haag was verboden om de Molukse militairen tegen hun wil in Indonesië te ontslaan, besloot de regering de Molukkers tot een keuze te dwingen: tijdelijk naar Nederland of uit de militaire dienst in Indonesië. Uiteindelijk vertrokken 12.500 personen (bijna 4.000 mannen en hun vrouwen en kinderen) in het eerste halfjaar van 1951 vanuit Indonesië naar Nederland. De verwachting was dat het verblijf in Nederland maar een paar maanden zou duren….

Ontslag

Na een reis van een maand wachtte de militairen in Nederland direct een onaangename verrassing: ontslag uit militaire dienst. Vanaf de haven (de meeste schepen kwamen aan in Rotterdam, een enkel schip in Amsterdam) werden de Molukkers met bussen via Amersfoort verspreid over meer dan 90 locaties in Nederland die gereed waren gemaakt om als ‘Ambonezenwoonoord’ te dienen. Een kleine groep Molukkers kwam daar overigens niet terecht. Zo’n 100 Molukse marinemensen werden niet ontslagen en werden met hun gezinnen naar marinekampen overgebracht. Als gevolg van politieke problemen tussen Nederland en Indonesië en de wens van het grootste deel van de Molukkers om alleen naar RMS-gebied terug te keren, kwam er van een spoedig vertrek van Molukkers uit Nederland weinig terecht. Slechts een kleine minderheid keerde in de loop van de jaren vijftig en zestig terug.

Uiteindelijk zouden de Molukkers minstens 10 jaar in woonoorden blijven wonen. Deze lagen meestal op het platteland en buiten de bebouwde kom. Er waren grote en kleine kampen. In de twee grootste kampen, Lunnetten bij Vught en Schattenberg bij Westerbork, woonden elk zo’n 3.000 personen.

Molukkers en Nederland

 

Contact tussen Molukkers en de Nederlandse samenleving was er niet zo veel. Aan het einde van de jaren vijftig besloot de Nederlandse overheid dat de Molukkers uit de woonoorden moesten verhuizen naar woonwijken die dichter bij de Nederlandse omgeving lagen. Zo werd gehoopt dat de Molukkers beter hun weg in de Nederlandse samenleving zouden kunnen vinden. Die verhuizing ging niet altijd zonder slag of stoot omdat sommigen vonden dat vertrek uit de woonoorden zou betekenen dat men zich neerlegde bij een permanent verblijf in Nederland.

Anno 2004 woont al meer dan de helft van alle Molukkers buiten een Molukse wijk. Dat kan ook niet anders want de meeste wijken zijn gebouwd in de jaren zestig en de Molukse bevolkingsgroep is sindsdien sterk gegroeid. Al vanaf het eerste begin van hun verblijf in Nederland, hebben mensen geprobeerd familieleden en dorpsgenoten in de verschillende woonoorden op te zoeken. De eerste dorpsverenigingen, kumpulan, werden al in de jaren vijftig opgericht, meestal om elkaar op hoogte- en dieptepunten te ondersteunen (duka en suka). Tot op vandaag speelt de verbondenheid van dorpsgenoten in Nederland een rol in het leven, ook al bestaat de Molukse gemeenschap nu al uit vier generaties.

( Verteld door drs. Wim Manuhutu)

 

 

Kedatangan ke Belanda

Pun bagian terbesar masyarakat Haria di Belanda termasuk golongan yang dibawa ke Belanda pada pertengahan pertama tahun 1951. Para lelaki adalah anggota2 bekas Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL) atau Koninklijke Marine, bersama dengan isteri dan anak mereka. Sekitar 12.500 orang datang ke Belanda. Di antara mereka adalah sekitar 110 rumahtangga Haria. Mereka itu menjadi dasar daripada masyarakat Maluku di Belanda yang terdiri daripada sekitar 40.000 sampai 45.000 jiwa pada saat ini. Sebagian masih berdiam di wijk-wijk Maluku akan tetapi sudah ada sebagian yang cukup besar yang berdiam di luar wijk-wijk tersebut.

Mengapa?

Mengapa orang Maluku sebenarnya dibawa ke Belanda? Untuk dapat mengertinya kita harus meninjau kepada cara Indonesia mencapai kedaulatannya sesudah 4 tahun yang penuh dengan perjuangan dan perundingan pada tanggal 27 Desember 1949 dan kejadian seterusnya. Republik Indonesia Serikat terdiri dari beberapa negara bagian. Maluku termasuk negara bagian Indonesia Timur. Jelas Indonesia tidak perlu dengan bala tentara Belanda. Oleh karena itu KNIL akan dibubarkan. Prajurit Belanda dari KNIL kembali ke Belanda, akan tetapi prajurit Maluku, bersama dengan prajurit-prajurit lain yang bukan orang Eropa, diberi pilihan antara masuknya ke tentara Indonesia atau keluar daripada dinas militer. Pilihan yang kedua tidak menarik untuk militer-militer Maluku , akan tetapi mereka mau merunding dan memikir tentang pilihan pertama. Bagaimana dengan pangkat dan pensiun mereka? Apakah mungkin mereka bisa ditempatkan di Indonesia Timur, berdekatan dengan Maluku? Pertanyaan-pertanyaan itu semua masih diperbincangkan waktu Republik Maluku Selatan diproklamir di Ambon pada tanggal 25 april 1950 oleh sekelompok tokoh politik yang ingin melawan runtuhnya negara Indonesia Timur. Sesudah proklamasi itu, kebanyakan militer Maluku tidak mau mengalir kepada tentara Indonesia akan tetapi mereka mau pulang ke Ambon. Hal itu tidak diizinkan oleh pemerintah Indonesia. Sesudah ketegangan, semua militer Maluku ditempatkan di 5 tangsi di pulau Jawa: Semarang, Surabaya, Bandung-Tjimahi, Malang dan Jakarta. Sehabis hakim Belanda di Den Haag melarang pemerintah Belanda untuk memecat militer Maluku di Indonesia kalau mereka tidak setuju, pemerintah Belanda memutus untuk memaksa militer-militer Maluku untuk memilih: sementara datang ke Belanda atau keluar daripada dinas militer di Indonesia. Pada akhirnya, 12.500 orang berangkat ke Belanda. Dinanti hanya akan tinggal d Belanda sementara bulan saja….

Pemecatan

Sesudah perjalan satu bulan, militer-militer mengalami kejadian yang tidak senang setiba di Belanda: mereka dipecat dari dinas militer. Dari pelabuhan (kebanyakan kapal tiba di Roterdam, ada yang tiba di Amsterdam) orang-orang Maluku diangkut dengan bis ke Amersfoort dan seterusnya ditempatkan di 90 tempat penampungan di seluruh Belanda yang sudah disediakan sebagai ‘Ambonezenwoonoord’ Sekelompok kecil orang Maluku tidak masuk ke situ. Sekitar 100 orang Maluku yang berdinas di Koninklijke Marine tidak dipecat dan bersama dengan rumahtangga masing-masing ditempatkan di kamp-kamp marine. Berhubung dengan masalah politik antara Indonesia dan Belanda dan kenyataan bahwa bagian besar daripada orang Maluku hanya mau kembali ke wilayah-wilayah yang dikuasai RMS, rencana untuk berangkat dari Belanda dan pulang dengan segera tidak diwujudkan. Yang pulang pada tahun-tahun kelimapuluh dan keenampuluh hanya sedikit saja. Pada akhirnya, sedikit-dikitnya 10 tahun orang Maluku tinggal berdiam di woonoord-woonoord. Kebanyakan kali, letaknya di daerah-daerah di luar kota. Ada woonoord yang besar dan ada yang kecil. Lunetten (di Vught) dan Schattenberg (di Westerbork) masing-masing didiami 3.000 jiwa.

Orang Maluku dan Belanda

Pada awal hubungan antara masyarakat Maluku dan Belanda kurang. Pada akhir tahun kelimapuluhan pemerintah Belanda memutus untuk memindahkan orang-orang Maluku dari woonoord-woonoord ke woonwijk-woonwijk (blok dengan rumah-rumah batu) yang letaknya lebih dekat dengan masyarakat Belanda. Diharap , dengan pemindahan ini, orang Maluku dapat mendapat tempatnya di masyarakat Belanda. Ada orang yang melawan pemindahan , oleh karena mereka menganggap pemindahan dari woonoord berarti menerima akan tetap tinggal di belanda. Tahun 2004 lebih daripada setengah daripada semua orang Maluku berdiam di luar wijk Maluku. Hal itu juga masuk akal oleh karena wijk-wijk dibentuk pada tahun keenampuluhan dan masyarakat Maluku makin lama makin besar. Sudah dengan segera sesudah tiba di Belanda, orang Maluku berusaha untuk mencari hubungan dengan kaum keluarga dan kaum sekampong yang tinggal di woonoord-woonoord lain. Kumpulan-kumpulan pertama sudah didirikan tahiun kelimapuluhan, kebanyakan kali untuk saling mendukung dalam duka dan suka. Sampai hari ini hubungan antara sekampong di Belanda, masih tetap berperan dalam hidup orang Maluku, meskipun masyarakat Maluku sudah terdiri dari empat generasi.